Skoða frumkóða fyrir Þjóðhagfræði

<onlyinclude>'''Þjóðhagfræði''' er hluti af [[hagfræði]]. Öfugt við [[rekstrarhagfræði]] vinnur hún með heildarstærðir. Það þýðir að hegðun [[hagkerfi]]sins í heild sinni er rannsökuð, til dæmis þegar [[heildartekjur]], [[atvinnuhlutfall]]ið, [[verðbólga]]n eða [[hagsveifla]]n breytast. Markmiðið er að finna skýringar á þessum breytingum og þær stærðir sem hafa áhrif og lýsa tengslum þar á milli.</onlyinclude>

Aðalatriði í þjóðhagfræðikenningum er hlutverk [[ríki]]sins. Ákveðin hugsjón um hlutverk þess í hagkerfinu er studd með kenningu og síðan krafist ákveðinnar [[hagstjórn]]ar. Ríkisstjórnir reyna að breyta þeim stærðum sem [[ex-post]] eru taldar hafa þau áhrif, sem sóst er eftir. Til greina koma breytingar á [[skattur|sköttum]], [[vextir|vöxtum]] eða [[ríkisneysla|ríkisneyslu]] til að ná ákveðnum pólitískum markmiðum eins og [[stöðugt verðlag|stöðugu verðlagi]], [[full atvinna|fullri atvinnu]] eða [[hagvöxtur|hagvexti]]. Það er þess vegna sem [[vísir (efnahagslegur)|hagnýtar kennitölur]] eru gríðarlega mikilvægar í pólitískri umræðu og auk þess eru þær metnar sem mælikvarði á gæði stjórnarinnar í kosningabaráttu.

== Saga þjóðhagfræðinnar ==
<center>
<gallery>
  Mynd:Thomas Hobbes (portrait).jpg|Thomas Hobbes
  Mynd:AdamSmith.jpg|Adam Smith
  Mynd:Karl_Marx.jpg|Karl Marx
  Mynd:Keynes 1933.jpg|John Maynard Keynes
</gallery>
</center>

=== Tíminn fram að alræðisstjórninni ===
Einstakir spekingar, [[lögfræði|lög]]- og [[fjármálafræðimenn]] og ekki síst [[guðfræði]]ngar úr [[fornöld]]inni eða [[Miðaldir|miðöldum]] miðluðu ýmsum hugmyndum um hagnýta hegðun. Það hefur þó ekki verið margt um akademíska umræðu í nútímalegum skilningi þegar um þróun hagnýtra kenninga er að ræða. Meðal frumkvöðla fornaldarhagfræðinga má telja [[Xenophon]], [[Platon]] og [[Aristóteles]]. Frá miðöldum og tíma [[Upplýsingarstefnan|upplýsingarstefnunnar]] má nefna [[Thomas Morus]], [[Thomas Hobbes]], [[John Locke]] og [[Gottfried Wilhelm Leibniz]].

=== Milli kaupauðgisstefnu og gullalda ===
Á tíma [[alræðisstjórn]]arinnar þróaðist í [[Frakkland]]i, [[Ítalía|Ítalíu]] og [[Bretland]]i ákveðin hugsjón um hagstjórn sem var að vísu engin kenning í heild en heldur einhvers konar samansafn. Hugmyndirnar voru nákvæmari en áður fyrr. [[Þýskaland|Þjóðverjar]] þróuðu sérútgáfu af [[kaupauðgisstefna|kaupauðgisstefnu]] sem nefnast [[kameralísmi]]. Gríðarleg inngrip ríkisstjórnarinnar í hagkerfinu einkenna kaupauðgisstefnu og leiddu í Frakklandi til hnignunar landbúnaðarins. Sem svar við þessari þróun krafðist [[Francois Quesnay|François læknir Quesnay]] ''laissez-faire-stefnu'' í kenningu sinni. Hún birtist [[1758]] í bókinni hans ''Tableau économique'' þar sem hann kynnti hagkerfi sem skapað er í hringrás. Þessi hugsjón er seinna kölluð [[physiokratismi]] og er talinn fyrsti fræðilegi áfanginn í efnahagsmálum.

Í Bretlandi varð þessari kenningu vel tekið og hún þróuð á félagslegt stig sem þá bar nafnið [[klassísk þjóðhagfræði]]. [[Adam Smith]], [[David Ricardo]] og [[John Stuart Mill]] eru oft nefndir mikilvægustu fulltrúar þess skóla. Í andstæðu við physiokratana kröfðust þeir takmarkaðrar hagstjórnar frá ríkinu til að sporna við vanþróun.

=== Milli gullaldar og Keynes ===
Athygli hagfræðinganna beindist að hagnaðardreifingunni meðan iðnvæðingin stóð yfir. Því á meðan að á henni stóð mögnuðust félagslegar andstæður í borgunum og ný fræði voru þróuð: [[jafnaðarstefna]]n og [[marxismi]]. Þessar stefnur lögðu áherslu á stjórn hagkerfisins og kröfðust sameignar framleiðsluþátta. Mikilvægustu talsmenn voru meðal annarra [[Robert Owen]], [[Charles Fourier]] og [[Karl Marx]]. Á sama tíma kom til skjalanna [[historismi]] sem fræðimenn eins og [[Friedrich List]] og [[Gustav von Schmoller]] hafa þróað undir áhrifum nýrra gróandi þjóðlegra tilfinninga. Þeir kröfðust þess að ríkisstjórnin beitti aðferðum til að vernda hagsmuni innlendra og auk þess að tilveran yrði rannsökuð í stað þess að beita fljótfærnislegri alhæfingu.

í lok 19. aldar myndaðist [[jaðarnytjarskóli]]nn undir áhrifum hagfræðinga eins og [[William Stanley Jevons]], [[Carl Menger]] og [[Léon Walras]]. Hér komu fyrst fram rekstrarhagfræðilegar stefnur sem fjölluðu um hagnýta skoðun einstaklings og framboðs- og eftirspurnarlínur. Síðan eru aðferðafræðileg vandamál jafngildur hluti hagfræðinnar og spurningar um innihald fræðigreinarinnar eða reglugerðastefnu (hér má líta á lögmál [[nytjahyggja|nytjahyggjunnar]]). [[Alfred Marshall]] þróaði undir áhrifum jaðarnytjarskólans klassíku þjóðhagfræðina til [[ný-klassík]]u þjóðhagfræðinnar. Hann tengdi einstaklingsbundin sjónarmiðið jaðarnytjarskólans við hinar hlutlægu kenningar klassíku fræðinnar. Árangurinn ber nafnið ný-klassík jafnvægisgreining.

Á þriðja og fjórða áratug 20. aldar skall heimskreppan á með gífurlegt atvinnuleysi. Kenningarnar sem þangað til höfðu verið þróuð gátu hvorki skýrt ástandið né gefa athafnaráð gegn þess nema hin [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skóla]]. En að snúa frá [[íhlutunarstefna|íhlutunarstefnuni]] sem fulltrúa þess kröfðust var ekki framkvæmdalegt á þeim tíma.

=== Keynes til í dag ===
Í nýrri kenningu gaf [[John Maynard Keynes]] ríkisstjórnum rök fyrir virk hagstjórn til að leiða úr kreppunni. Í pólitískri andstöðu [[keynesismi|keynesisma]] stendur [[Chicago-hagfræðingarnir|Chicago-skólinn]] sem bjó til [[nýfrjálshyggja|nýfrjálshyggjuna]] á grundvelli [[frjálslyndisstefna|frjálslyndisstefnunnar]]. [[Ordóliberalismi]]nn er þróaður úr ný-frjálshyggju og er í sjálfum sér rótin hins félagslegu markaðskerfi. Í sjötta áratugnum stofnaði [[Milton Friedman]] [[peningamagnshyggja|peningamagnshyggju]]. Nýrri og lítið þekktir hugmyndaskólar eru [[debitismi]], [[frjálst markaðskerfi]], [[framþróunarhagfræði]] og [[ný stofnarhagfræði]].

== Efni þjóðhagfræðinnar ==
=== Skammtímahorfur ===
Í skammtímahorf myndist [[markaðsjöfnun]] með því að [[framboð]] og [[eftirspurn]] eins afurðar er í samræmi. En mismunandi eru skoðarnir um leiðina til þess jafnvægis: Annars vegar kennir [[Keynesianismi]]nn eftirspurnina um ákveðin framboð. Hins vegar telur [[lögmál Says|lögmálið Says]] að hvert framboð skapar sín eftirspurn. 

[[Mynd:verðmætahringrás.png|thumb|250px|Hin grundvallarhringrás milli heimila og fyrirtækja]]
Hægt er að túlka þjóðhagkerfið sem [[efnahagshringrás]]. Í sínu einfaldasta formi eru tveir markaðsaðilar: einka[[heimili]]n og [[fyrirtæki]]n. Heimilin [[nýta]] framleiddan afurð og bjóða fyrirtækjum upp á vinnuafl. Því á móti er peningahringrás; heimilin græða vinnulaun og fyrirtækin hagnast á sölu afurða.

Auk heimila og fyrirtækja koma þrír aðilar til greina: [[ríkið|hið opinbera]], peningamarkaðurinn og utanríkisviðskiptin.

Þá flæða vinnulaunin heimila ekki til fyrirtækja að fullu, heldur fer hluti í þessa aukasvið. Þau teljast að vera [[skattur]] ríkisins, sparnaður á peningamarkaði og neysla innfluttrar vöru. En auk hagnaðar af sölu afurða til heimila, flæða peningar til fyrirtækja úr sömu aukasviðum. Ef ríkið veitir fjárstyrk eða eflir eftirspurn á peningamarkaðinum, eru fjárfestingar fjármagnaðar og síðan seljast afurðir til útlanda.

:<math>S + T + \mathit{IM} = I + G + \mathit{EX}</math>

eða

:<math>(S - I) + (T - G) + (\mathit{IM} - \mathit{EX}) = 0</math>

Allar frádregnir eða viðbættar fjárhæðir þurfa að jafnast út:

Sem þýðir:

* <math>S</math> ''savings'': sparnaður
* <math>I</math> ''investment'': fjárfesting
* <math>T</math> ''taxes'': skattur
* <math>G</math> ''government spending'': ríkisútgjöld
* <math>\mathit{IM}</math> ''import'': innflutingur
* <math>\mathit{EX}</math> ''export'': útflutningur

Upplýsingar um raunverulegu upphæðir veita reikningar þjóðarbókhaldsins eða ''þjóðhagsreikningar''. Hér eru borin saman allar efnahagsfærslur í þjóðhagkerfinu (innanlandsreikningur) í ákveðin tímabil, eða erlend viðskiptin (utanlandsreikningur). Þessir [[ex-post]]-gögn eru grundvöllur fyrir greiningar og spádóm.

[[John Hicks]] þróaði [[IS-LM-líkan]]ið með því að bæta eftirspurn um fjármagn og [[peningarmarkaður|peningamarkaðinn]]. Tengjandi breytistærðin er [[vextir|vöxturinn]]. Þetta líkan er eitt það mikilvægasta í þjóðahagfræðinni og lýsir hegðun efnahagskerfisins í skamman tíma mjög vel.

=== Millihorfur ===
Í þessu viðhorf er [[atvinnumarkaður]]inn bættur við með framboð og eftirspurn þannig að [[verð]]lagið og [[laun]]in eru breytileg. Enn það er munur milli þess og annarrar markaða, því eftirspurn eftir vinnuafli er tengd framboði afurða. Launakostnaðurinn er hér breytistærð sem tengir vinnuframboð og -eftirspurn. Launin eru þar að auki líka tengd ástandinu á vinnumarkaðinum: mikið [[atvinnuleysi]] leiðir til lækkandi launa, hins vegar hækka launin við fulla atvinnu.

[[Phillips-ferli]]ð er líkan sem lýsir samhengi milli verðlags eða launa og atvinnuleysis. 1958 sá enski töl- og hagfræðingurinn [[Alban William Housego Phillips]] neikvætt samhengi milli þessara stærða í Bretlandi. Síðan hefur líkaninu verið nokkrum sinnum breytt og það endurbætt.

=== Langtímahorfur ===
Um langt skeið hafa þjóðahagfræðimenn rannsakað [[hagsveiflur]]nar (= heildarástandið) í hagkerfinu. Hagsveiflan er breytileg og fylgir oft þessari röð: [[bati]], [[góðæri]], [[samdráttur]] og [[kreppa]]. Þessa breytingar verða til og aukast með [[margfaldari|margföldurum]] og [[hraðall|hröðulum]]. 

* [[hagvöxtur]]

=== Vandamál ===
* [[Verðbólga]]
* [[Lækkun verðlags]] 
* [[Ofurverðbólga]]
* [[Kyrrstaða]]
* [[Kreppuverðbólga]]	 

=== Efnahagsstefna ===
* [[Efnahagsstefna]]
* [[peningamálastefna|Peningar]]- og [[fjármálastefna]]
* [[Gjaldeyrisstefna]]
* [[Atvinnustefna]]
* ''[[Atvinnumarkaðsstefna]]''
* [[Aðlögunarstefna]]
* [[Reglugerðastefna]]
* [[Hagsstefna]]
* [[Launastefna]]
* [[Umhverfisstefna]]
* [[Samkeppnisstefna|Stefna í samkeppniseftirliti]]
* [[Jafnvægisaðgerðir]]
* [[Félagsstefna]]
* [[Utanríkisviðskiptastefna]]
* [[Þróunarstefna]]
* [[Svæðisbundin efnahagsstefna]]
* [[Vaxtastefna]]

== Mikilvæg hugtök í þjóðhagfræði ==
[[heildarstærð]] -- [[peningamagn]] -- [[hin klassíska tvískipting]] -– [[þjóðarfjárlög]] -- [[ríkisskuldir]] -- [[launabreyting|launa]]- og [[verðbreyting]] -- [[verðhjöðnun]] -- [[verg landsframleiðsla]] -- [[hagstjórn]] -- [[andsveiflufjármálastefna]] -- [[atvinnumarkaðslíkan]] -- [[sjálfvirkur sveiflujafnari]] -- [[hagsveifla|þjóðhagsveifla]] -- [[CES-framleiðslufall]] -- [[peningaeftirspurn]] -- [[Gini-stuðull]] -- [[Hollensku veikindin]] -- [[Kondratjew-sveifla]] -- [[Mundell-Fleming-líkan]] -- [[ríkissparnaður|sparnaður hins opinbera]] -- [[lögmál Okuns]] -- [[möguleg þjóðarframleiðsla]] -- [[sveiflufylgjandi efnahagsráðstefna]] -- [[sparnaðarhlutfall]]

== Heimild ==
* Gylfi Þ. Gíslason. Þjóðhagfræði. Iðunn, 1981.

[[Flokkur:Þjóðhagfræði]]